Одоогоос яг 20 жилийн өмнө буюу 1989 оны 12-р сарын 9-нийн өдөр. Энэ бол Монголын Ардчилалын түүхийг эхлүүлсэн өдөр. Хаагдмал битүү нийгэмд гэнэтийн асар хүчтэй тэсрэлт болж хүний эрх, эрх чөлөөг боомилсон хуучин нийгмийг халах тухай уриа, мэтгэлцээн хичээлийн тэнхим, оюутны ширээний ард тасралтгүй өрнөж, Сүхбаатарын талбай дээр залуусын цоглог дуу хоолой, “Хонхны дуу”-тай хамт цуурайтсан тэр цагийг эргэн санацгаая. Ардчилалыг анх санаачилсан тэдгээр залуус бидний үеийнхэн байсаан.
Уг нь энэ удаад ардчилалын 20 жилийн ойн тухай бичих гээгүй юм. Ардчилсан хувьсгалын тухай тэртээ 150 жилийн өмнөөс зөгнөн хэлсэн их хутагтын тухай өгүүлэх энэ нийтлэл маань санаандгүйгээр ардчилалын “төрсөн өдөр”тэй давхцаж таарсан тул билэгшээж үүнийг тэмдэглэлээ.

Монголын түүхэнд тод мөртэй, шашин соёлын тэргүүн, гэгээрсэн хутагт хувилгаадын номлол, ирээдүйг зөгнөсөн бошигийг уншигчдадаа хэсэгчлэн хүргэж байгаа билээ. Дэлхийн дулаарал, байгалийн элдэв гамшиг энэ бүхэн хүн төрөлхтөнийг айдаст автуулж байгаа өнөө цагт хутагтуудын хэдэн зууны тэртээх гэрээслэл хүмүүст нэгийг бодогдуулах болов уу.
Өмнөх нийтлэлдээ VIII Богд Агваанлувсангийн гэрээслэлийг хүргэсэн. Энэ удаад V Богд Цүлтэмжигмэд ирээдүйг хэрхэн харж юу гэж айлтгасныг сонирхуулая.

1820 онд тавхан настайдаа Монголд заларч бурханы шашны тэргүүн Жэвзүндамба хутагтын хувилгаан V Богд хэмээн өргөмжлөгдсөн Лувсанцүлтэм бээр ердөө 28 –хан насыг насласан хэдий ч бурханы шастир номыг хичээнгүйлэн судалж, эгэл даруухан амьдрахдаа Гандантэгчилэн хийдийг төрөл бүрийн эрдэм ухааныг сургах төв болгохыг зорьж байжээ. Төрөлхийн эрдэм тодорхой, зөн билэг саруул тэрбээр монголын шашин ирээдүйн тухай бошгоо олонтаа айлдаж байсан байна.
Залуухан Богдын 26 насны сүүдэр тохиосон 1840 оны хаврын тэргүүн сарын шинийн долооны шөнө гэнэт санаанд нь буусан онгодоор 「Орчлонгийн сав шиминй дуулал」 хэмээх алдарт зохиолоо бичжээ
… Эвдэрч үл дуусах сав ертөнц
Энэлж үл дуусах шимийн амьтан
Эргэж үл дуусах гаслант орчлон
Эндүүрч үл дуусах мунхаг сэтгэл ээ….
хэмээн орчлон ертөнцийн юмс үзэгдлийн зөрчил тэмцэл, жам ёс, үнэн төрхийг тодорхой өгүүлсэн энэхүү бүтээл нь дорнын утга зохиолын санд түүнийг нэрийг мөнхөлсөн байдаг.

Харин бид түүний ирээдүй цагийг харж илтэд оносон номлолоос нь энд илүүтэй сонирхуулахыг хүслээ. 「Ирээдүйг эш үзүүлсэн бошгууд」 хэмээх эл номыг эмхэтгэн гаргагч бурханч лам Пүрэвбат, өргөн олон түмэн зориулсан номын хурим дээрээ V Богд бошгийг олонтаа дурьдаж байсан.
Тавдугаар Богдын ирээдүйг харсан бошгод Монголын туулж өнгөрүүлсэн түүхийн нэгэн хэсэг тов тодорхой өгүүлсэн нь гайхмаар. Уншигч та үүнийг өөрсдөө уншиж мэдсэний хойно чухам ямар ямар үйл явдлыг хэрхэн онож хэлсэнийг тунгаах буй за хэмээн илүү тайлбар хийхээс зайлсхийв.

Ишлэл 1, /хуудас 119-120/. … хожим төмөр бичин жилд /1920/ цаг урваж хямрах буй. … Тийн цөвүүн цаг нөмөрсөн төмөр тахиа жил /1921/ хүн бүхэн шулмасын цэрэгт хөтлөгдөн маш олон хүн шулмасын цаазаар үхнэ. ….Хаад ноёд муу нэрийн төдийгөөс өөр юу ч үгүй болох.
Усан нохой жил /1922/ буюу түүнээс хойш шар, хар бүгдээр цэргийн нэр хүлээн авч, цэрэгт морь хүн олноор дайчилагдъюу.
Модон хулгана жил /1924/ Монголд шашны наран харанхуй болж сүм хийд цэргийн балгас болох.

Ишлэл 2, /хуудас 123-124/ … тэр цагт бурхан шүтээнүүд бүгл тахилын орноос зайлна. Амьтан ард бүгдэд үзэгдэхгүй нуугдана. Чойр дацангууд таван ботийн судруудыг сайтар боогоод битүүмжлэх болно. Бөө хэмээх тарничны номын сангийн ам нээгдэж хар зүгийн тэнгэр лусыг авралын орон хэмээн шүтнэ.
Шашныг эвдэгчид шашин барина. Дээрэмчин хулгайчид ноён түшмэл болно. Шашны дээд хутагт хувилгаадын сэтгэл зовж өеөдөх болно.

Ишлэл 3, /хуудас 125/ Морин жилийг үзсэн бүхэн /1990/ сайн хувьтай, аяа гайхамшиг. Монгол оронд хойд зүгээс наран ургаж, өмнө зүгээс шашны наран мандан ургах цагт бадамжунайн нууц тарнийн ном дэлгэрэх магад. …Тэр цагт цог төгөлдөр Очирваань бурханд залбиран түүний номлолд шамдагтун.
Ишлэл 4, /хуудас 126/. Түвдийг хятадууд боолдоо оруулмуй. Хар зүгийн хааныг цагаан зүгийн хаан дийлмүй. Би ч гэсэн дэлгэрүүлсэн шашныхаа дайсны голт зүрхийг дармуй. Тэнгэр дийлэх болтугай. Өлзийхутаг орших болтугай.
…Хувь дутуу хүнд энэ номыг бүү үзүүл, цааш бүү дамжуул…
Харин хувь сайтай хүмүүст үзүүлбээс Шамбал дор төрмүй.
Ум сайн амгалан болтугай.

Tags: Түвдийг хятадууд боолдоо оруулмуй. Хар зүгийн хааныг цагаан зүгийн хаан дийлмүй

This entry was posted on Мягмар, Гахай сарын 8th, 2009 at 1:25 am and is filed under blog. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed. You can leave a response, or trackback from your own site.